Bordrolu Çalışan Ne Demek?

Bordrolu çalışan, işverenle iş sözleşmesi bulunan, 5510 sayılı Kanun kapsamında sigortalı olarak SGK'ya bildirilen ve ücreti işverenin her ay düzenlemek zorunda olduğu ücret bordrosunda gösterilen çalışandır. Primleri yatar, vergileri kaynağında kesilir, çalışması resmî kayıtlarda görünür. Kıdem ve ihbar tazminatı, işsizlik sigortası, analık ve hastalık ödenekleri gibi hakların tamamı bu kayda bağlanır. Karşıt kavram kayıt dışı — "elden maaş" — çalışmadır: sigortasız çalışan kişi bu korumaların dışında kalır, ücretin bir kısmının elden ödenmesi ise SGK ve vergi mevzuatı yönünden yaptırıma tabidir.

Fatura keserek çalışan serbest meslek erbabı da bordrolu değildir: o bir çalışan değil, hizmet satan bağımsız taraftır. İşveren primi ödenmez, kıdem birikmez, iş güvencesi hükümleri uygulanmaz. Bordrolama ise bu kaydı her ay üreten süreçtir: puantaj ve izin verileri toplanır, brütten nete hesap yapılır, bildirimler verilir, ücret ödenir. Kısaca bordrolu olmak çalışanın statüsünü, bordrolama nedir sorusu ise işverenin aylık operasyonunu anlatır. Bu sayfanın odağı statü ve bordrodaki kalemlerdir.

Bordro brüt ücretle açılır: kök ücret ile fazla mesai, prim, ikramiye gibi ek ödemelerin toplamı. Önce sigorta kesintileri düşülür: SGK işçi primi %14 (5510 sayılı Kanun m.81) ve işsizlik sigortası işçi payı %1 (4447 sayılı Kanun m.49). Kalan tutar gelir vergisi matrahıdır. Vergi, yılbaşından beri biriken kümülatif matraha göre artan oranlı hesaplanır ve her çalışanın ücretinin asgari ücrete isabet eden kısmı gelir ve damga vergisinden istisnadır (7349 sayılı Kanun rejimi). Damga vergisi binde 7,59'dur. Maaş bordrosu kesintileri denince kastedilen çekirdek, bu dört yasal satırdır.

45 yaşını doldurmamış çalışanlarda bordroya çoğu zaman bir satır daha eklenir: bireysel emeklilik otomatik katılım kesintisi, prime esas kazancın %3'üdür (4632 sayılı Kanun Ek m.2) ve çalışan, sisteme dahil edildiğinin bildirilmesinden itibaren iki ay içinde cayma hakkını kullanabilir. Yasal blokun altında, varsa netten düşülen çalışana özgü kalemler yer alır: maaş avansının mahsubu, icra kesintisi, nafaka. Her ekleme ve kesintinin bordroda ayrı satırda gösterilmesi zorunludur (4857 sayılı İş Kanunu m.37). Toplamın altında kalan rakam, bankaya yatan net ücrettir.

Bordro dilinde özel kesinti, dört standart yasal kesintinin dışında, çalışana özgü bir dayanakla netten yapılan kesintilerdir: icra müdürlüğünün maaş haczi yazısı, nafaka kararı, imzalı avans mahsubu ya da BES katkı payı gibi. Dayanaksız kesinti yapılamaz: işveren, ücretten kendi kararıyla keyfî bir tutar düşemez. Ücret kesme cezası bile ancak sözleşmede gösterilen sebeplerle ve kanuni sınırlar içinde uygulanabilir (4857 sayılı İş Kanunu m.38). Bordroda açıklamasız bir kesinti satırı görmek, çalışanın işverene sorması gereken ilk şeydir.

Sınırlar kalem kalem farklıdır. İcra kesintisinde ücretin en fazla dörtte biri haczedilebilir (4857 sayılı İş Kanunu m.35, İcra ve İflas Kanunu m.83). Birden çok haciz yazısı varsa bunlar sıraya girer, üst üste uygulanmaz. Nafakada ayrım vardır: aylık işleyen (cari) nafaka bu sınıra tabi olmadan, öncelikle ve tam kesilir, birikmiş nafaka alacağı ise Yargıtay uygulamasında dörtte bir sınırına tabidir. Haciz yazısının gereğini yapmak işverenin yükümlülüğüdür. Kesintiyi uygulamayan işveren, kesmediği tutarlardan sorumlu tutulabilir.